Gần đây, một người bạn vừa mở xưởng may nhỏ kể với chúng tôi về một chuyện khá đau đầu. Mẫu thiết kế khi nhiều khi ít, chẳng bao giờ đều đặn. Anh phân vân mãi giữa việc tuyển hẳn một thợ thiết kế toàn thời gian và thuê ngoài theo từng đơn. Cuối cùng, anh thử thuê một bạn freelancer cho đúng dự án đang cần. Kết quả khiến anh khá bất ngờ. Chi phí nhẹ hơn hẳn việc gánh lương cố định mỗi tháng, và bài vẫn giao đúng hạn. Theo kinh nghiệm của đội ngũ bên mình, câu chuyện này cho thấy khá rõ cách nền kinh tế gig đang len vào đời sống kinh doanh. Nhiều người mới khởi nghiệp vẫn chưa biết cách tận dụng nó.
Nền kinh tế gig là gì và vì sao ngày càng phổ biến
Nền kinh tế gig (gig economy) vận hành dựa trên công việc ngắn hạn và theo dự án. Nó khác với những hợp đồng dài hạn cố định mà phần lớn chúng ta quen thuộc. Chữ “gig” vốn là từ lóng chỉ một buổi biểu diễn ngắn của nghệ sĩ. Về sau, người ta dùng từ này để gọi những công việc có thời hạn rõ ràng, không ràng buộc lâu dài.
Người làm gig có thể là một freelancer thiết kế nhận từng dự án riêng lẻ. Cũng có thể là tài xế công nghệ chạy theo từng cuốc xe, hoặc một chuyên gia tư vấn được thuê theo giờ để giải quyết một nhiệm vụ cụ thể. Điểm chung là họ không gắn chặt với một nơi làm việc duy nhất. Họ tự quyết định khi nào nhận việc và nhận việc của ai.
Mô hình này lan ra khá nhanh trong khoảng một thập kỷ trở lại đây. Động lực chính đến từ các nền tảng kết nối người làm tự do với khách hàng. Trước kia, muốn tìm đúng người, bạn thường phải nhờ người quen giới thiệu rồi mất thêm nhiều thời gian kiểm tra năng lực. Giờ việc tìm kiếm, đánh giá và thuê nhân lực theo dự án nhanh và minh bạch hơn nhiều. Chính sự tiện lợi đó kéo thêm không ít người, cả bên thuê lẫn bên làm, sang mô hình linh hoạt này.
Linh hoạt là lợi thế cốt lõi, và cả hai phía đều được hưởng. Người lao động chủ động được thời gian biểu của mình. Họ có thể nhận việc từ nhiều khách hàng khác nhau cùng lúc. Doanh nghiệp thì tránh được gánh nặng nhân sự cố định khi khối lượng công việc chưa ổn định, giống như trường hợp người bạn xưởng may ở phần mở đầu.
Cơ hội của nền kinh tế gig với người mới khởi nghiệp
Thuê nhân lực theo dự án thay vì tuyển toàn thời gian là cơ hội thiết thực nhất mà gig economy mang lại. Giai đoạn đầu khởi nghiệp thường đi kèm ngân sách hạn hẹp và dòng tiền chưa ổn định. Nếu phải trả lương cố định cho một nhân sự trọn thời gian, cộng thêm các khoản phát sinh, chi phí có thể nặng hơn nhiều so với khối lượng việc thực tế. Thuê theo dự án giúp bạn chỉ trả đúng cho phần việc cần làm. Điều này đặc biệt có ý nghĩa khi bạn chưa chắc doanh thu tháng sau sẽ thế nào.
Khả năng mở rộng hoặc thu hẹp đội ngũ theo nhu cầu cũng rất quan trọng, nhất là với ngành có tính mùa vụ. Hãy hình dung một cửa hàng bán đồ trang trí dịp Tết. Vào cao điểm, họ thuê thêm vài cộng tác viên tự do để kịp đơn hàng. Qua mùa, không cần thủ tục nghỉ việc phức tạp như với nhân sự chính thức. Nhờ vậy, doanh nghiệp thích ứng nhanh hơn với biến động thị trường.
Một lợi thế khác là tiếp cận được chuyên môn cao mà không phải ràng buộc dài hạn. Nhiều startup nhỏ không đủ ngân sách tuyển một chuyên gia marketing giàu kinh nghiệm toàn thời gian. Nhưng họ hoàn toàn có thể thuê người đó tư vấn chiến lược trong vài tuần. Đây là cách nhiều doanh nghiệp nhỏ “mượn” được chất xám cao cấp mà vẫn giữ ngân sách trong tầm kiểm soát.
Nếu bạn muốn nắm thêm nền tảng trước khi quyết định, hãy đọc dòng tiền là gì và những khái niệm kinh doanh người mới cần biết. Hiểu rõ dòng tiền sẽ giúp bạn cân đối chi phí thuê ngoài chắc chắn hơn nhiều.
Những thách thức cần lưu ý khi áp dụng mô hình này
Thách thức đầu tiên là sự gắn bó của đội ngũ cộng tác viên. Khác với nhân sự chính thức, cộng tác viên theo dự án thường nhận việc của nhiều khách hàng cùng lúc. Họ có thể ngừng nhận việc của bạn bất cứ lúc nào. Nếu một dự án dài hạn phụ thuộc quá nhiều vào một người, bạn rất dễ gặp gián đoạn khi người đó bận hoặc rời đi.
Quản lý từ xa cũng không đơn giản, đặc biệt với người khởi nghiệp lần đầu điều hành đội ngũ phân tán. Giao việc, theo dõi tiến độ và giữ chất lượng đầu ra đòi hỏi quy trình rõ ràng hơn nhiều so với làm việc tại chỗ. Trước khi bắt đầu, bạn nên chuẩn bị vài việc cơ bản:
- Viết mô tả công việc và tiêu chí nghiệm thu thật cụ thể ngay từ đầu.
- Dùng một công cụ quản lý dự án trực tuyến để tiến độ luôn minh bạch.
- Giữ một kênh liên lạc cố định và phản hồi nhanh để công việc không bị đứt quãng.
Nếu không chuẩn bị kỹ, công việc dễ bị trễ hạn và chất lượng giữa các cộng tác viên sẽ chênh lệch rõ rệt. Quy trình vì vậy quan trọng ngang với việc tìm đúng người. Đội ngũ bên mình từng thấy một nhóm nội dung nhỏ bị chậm cả tuần chỉ vì không ai thống nhất định dạng bàn giao. Sau khi viết lại một tài liệu hướng dẫn ngắn, tiến độ ổn định trở lại ngay ở dự án kế tiếp.
Yếu tố pháp lý cũng không nên bỏ qua. Nhiều người nghĩ hợp tác theo dự án đơn giản nên không cần hợp đồng chặt chẽ. Thực tế, ngay cả với cộng tác viên tự do, bạn vẫn nên có hợp đồng dịch vụ rõ ràng, ghi phạm vi công việc, thời hạn, mức thù lao và quyền sở hữu đối với sản phẩm bàn giao. Thiếu những điều khoản này, tranh chấp dễ nảy sinh, nhất là với các dự án thiết kế hay nội dung sáng tạo.
Kết hợp mô hình gig với một nền tảng bán hàng riêng
Khi đã xây dựng đội ngũ theo mô hình này, bạn sẽ cần một nơi để giới thiệu sản phẩm và tiếp nhận đơn hàng. Một website bán hàng rõ ràng giúp khách tin tưởng hơn, đồng thời giúp bạn theo dõi dữ liệu bán hàng tập trung ở một chỗ. Nếu đang cân nhắc phương án này, bạn có thể tham khảo dịch vụ thiết kế website bán hàng để so sánh các lựa chọn phù hợp với quy mô của mình.
Kết luận
Hiểu đúng về nền kinh tế gig giúp người mới khởi nghiệp áp dụng mô hình này hiệu quả, thay vì làm theo cảm tính. Lợi ích về chi phí và sự linh hoạt là có thật, nhưng đi kèm là trách nhiệm về quy trình, hợp đồng và sự ổn định của đội ngũ. Bạn nên nắm thêm các khái niệm nền tảng trong kinh doanh để có điểm tựa vững hơn khi ra quyết định.
Nếu đang tính thuê thêm nhân lực cho dự án sắp tới, hãy tự hỏi công việc đó thật sự cần hình thức theo dự án, hay cần một vị trí gắn bó lâu dài. Quyết định đúng ngay từ đầu sẽ tiết kiệm được không ít thời gian và chi phí về sau.
